![جزئیاتی تازه درمورد سریال در انتهای شب - آنکه می خواست روشنفکر باشد اما... - از پیام های گل درشت فمنیستی تا چنگ زدن به سینمای فرهادی](https://cdn2.khabarnab.com/newsthumb/2024/07/18/288088621721292187.webp)
جزئیاتی تازه درمورد سریال در انتهای شب - آنکه می خواست روشنفکر باشد اما... - از پیام های گل درشت فمنیستی تا چنگ زدن به سینمای فرهادی
به گزارش سرویس فرهنگ و هنر خبر ناب به نقل از همشهری - وجیهه امیرخانی: فردا سریال «در انتهای شب» اولین تجربه سریالی آیدا پناهنده به ایستگاه پایانی می رسد و همچنان حدس و گمانه زنی ها درباره سرانجام این قصه و آدم هایش میان کاربران و علاقمندان سریال های نمایش خانگی رد و بدل می شود. آیا روشن کردن شمع توسط ماهرخ (هدی زین العابدین) و بهنام (پارسا پیروزفر) در اتاق خواب خانه، نشان از بازگشت مجدد آنها و از سر گرفتن زندگی مشترکشان است؟ آیا عشق میان آنها برنده می شود یا فداکاری برای پسر بچه ای که حاصل زندگی آنهاست؟ تکلیف رابطه های موازی هر کدامشان که بعد از طلاق ایجاد شده بود، چه می شود؟ درباره این مینی سریال خانوادگی و فراز و فرودهای آن با محمد حسین گودرزی منتقد سینما، تلویزیون و نمایش خانگی گپ و گفتی کوتاه انجام داده ایم.
گودرزی با بیان چند نکته مهم گفتگو را آغاز می کند. او می گوید: سریال آیدا پناهنده در ابتدا چنین قراردادی با مخاطب وضع کرد که قرار است روی لحظات خاص یک رابطه ی زناشویی متمرکز باشد. در ابتدا اتفاق ها درونی بودند. نقاط عطفی در زندگی مشترک شخصیت های زن و مرد برجسته می شد و فیلم ساز سعی می کرد از لحظات عادی به کشف هایی درباره ی رابطه ی زن و مرد برسد. به عبارتی دیگر قرار نبود این سریال مثل هزارو یک فیلم و سریال دیگر ایرانی به اتفاق های بیرون رو بیاورد. اما هرچه جلو آمدیم از رمز و راز تمرکز روی این رابطه کم تر شد و «در انتهای شب» بیش ازپیش به سریال های دیگر شبیه شد.
سریالی که در ابتدا کل یک اپیزود را به مشاجره ی میان زن و شوهر اختصاص می داد، چطور در اپیزودهای بعد به دام مسائل کلیشه ای چون درگیری فیزیکی، تهدید، ورود غیرت محور همسر سابق، شکایت و ... می شود. در واقع آن انتظاری که از آیدا پناهنده به عنوان فیلم ساز روشن فکر زن می رفت، در ادامه ی مسیر سریال برآورده نشد. با شروع پخش سریال، خیلی ها «در انتهای شب» را به سریال «صحنه هایی از یک ازدواج» تشبیه کردند. این تشبیه فقط در مشترک بودن تم دو اثر قابل اعتنا است. در جزئیات به هیچ وجه «در انتهای شب» شبیه به آن سریال کم نقص عمل نمی کند.
به چند نکته کلیدی درباره ی تفاوت این دو سریال در جزئیات قصه پردازی اشاره کنید؟
«در انتهای شب» آن طور که ادعا می کند، نمی تواند روی جزئیات بماند. از روی فصل های مهم و نقاط عطف رابطه ی زن و شوهر اصلی قصه عبور می کند یا بهتر است بگویم از روی آن ها می پَرد. مثل کجا؟ در انتهای قسمت اول زن می گوید از هم جدا شویم. اگر این «صحنه هایی از یک ازدواج» بود از این لحظه تا فصل ورود به دفتر اسناد رسمی را با ذکر جزئیات توضیح می داد. آیا مرد بلافاصله درخواست زن را قبول کرده؟ میان آن ها چه توافقی برای تقسیم وسایل یا نگهداری از بچه شکل گرفته؟ آن چه سریال در گذر از قسمت اول به دوم از روی آن عبور می کند، مهم ترین مقطع طلاق است.
به نظرم حرف های رایج این روزها درباره ی «در انتهای شب» که می گویند روان شناسی طلاق است و شیوه ی فروپاشی یک رابطه را نشان می دهد، کمی زیاده روی درباره ی سریال است. باز برگردیم به همان «صحنه هایی از یک ازدواج» که توصیه می کنم خوانندگان حتماً این مینی سریال پنج قسمتی را ببینند. در آن جا زن و شوهر موقع جدایی، با جزئیات درباره ی تقسیم وسایل خانه حرف می زنند. این خیلی مسئله ی مهمی در طلاق است.
در ابتدای فیلم «جدایی نادر از سیمین» وقتی سیمین حتی با احتمال خروج موقت دارد از خانه می رود، آلبوم موسیقی را برمی دارد و به نادر می گوید «من این شجریان رو بردم». از خوانندگان این گفت وگو سؤال می کنم. اگر بنا به هر دلیل پیش آمده ای مجبور به ترک خانه تان باشید و فقط یک چمدان جا برای برداشتن وسایل تان داشته باشید، اصلی ترین دغدغه تان چیست؟ غیر از این است که باید به ناچار دست به انتخاب بزنید؟ آیا از این انتخاب، ماجرایی دراماتیک تر در طلاق و ترک خانه داریم؟ «در انتهای شب» از این ها عبور می کند. قسمت دوم که شروع می شود، زن و شوهر دارند به صورت قانونی از هم جدا می شوند. این که هیچ فرقی با طلاق های فیلم های دیگر ندارد! مدام از روی موقعیت های مهم می پرد و بیش تر وابسته به تن دادن به برداشت های فمنیستیِ گل درشت است.
پس از نگاه شما رویکرد قصه «در انتهای شب» به زن و مرد جانب دارانه است؟
ثریا یک شب را با بهنام (پیروزفر) گذرانده است، محرم شده اند (که البته همین ماجرای محرم شدن هم مشخصا برای فرار از ممیزی ست) صبح مرد بلند می شود و به او می گوید نمی خواهد این رابطه را ادامه دهد. ثریا اما در جواب به او می گوید «تو زالوی مهربان من بودی و ...! » در صورتی که می دانیم این مدل واکنش و پاسخ گویی از زنی مانند ثریا در دنیای واقعی مابازای بیرونی ندارد. چطور زن سنتی از این طبقه اجتماعی که محرمیت برایش مهم است رابطه با مرد نامحرم مهم است در مقابل سوءاستفاده ای که از او شده این طور با مماشات یا تحلیل های روانکاوانه برخورد می کند!
زنی با کارکاتر ثریا باید در مقابل پارسا پیروزفر و سوءاستفاده ای که از او شده بشورد، فریاد بزند، اشک بریزد، دست به انتقام بزند و...اما از آنجا که فیلمساز علاقه دارد حتی این زن را هم در داستان، موجود مقدس، شریف و البته قربانی نشان دهد این برخورد را از کاراکتر ثریا سلب می کند و این پیام ضمنی را می دهد که ببینید زنان سنتی یا ساده دل ما چطور قربانی چنین درخواست هایی می شوند. این ماجرا نشان می دهد که اولاً فیلم ساز این طبقه از زن ایرانی را به خوبی نمی شناسد و دوم این که تقلاهایی برای بدبخت کردن و ضعیف جلوه دادن زن در اثرش دارد. اصلاً طبیعی نیست که ثریا بابت شبی که با بهنام گذرانده از او تشکر کند!
یا مثال دیگر کاراکتر ماهرخ (هدی زین العابدین) و پدرش را می بینیم. پدری که او را از خانه بیرون می کند! هیچ پدر سنتی ایرانی با این خاستگاه یا طبقه اجتماعی ساعت دو نیمه شب دخترش را از خانه بیرون نمی کند. اتفاقا به خاطر همان مسایل افراطی مردسالارانه این موضوع را بسیار بد می داند ... ممکن است هر رفتار غیرمنطقی خشونت آمیزی با دخترش داشته باشد (کتک، زندانی و...) اما از آنجا که فیلمساز بیشتر از واقع نمایی تمایل دارد این پیام را به گوش مخاطب برساند که «آه این دختر حتی در خانه پدرش هم پناهی ندارد ...و اینجا هم یک مرد غیرتی به او ظلم می کند و ...» چنین برخوردی را از پدر نشان می دهد. مرد غیرتی و سنتی رفتار اشتباه ظالمانه زیاد دارد اما دختر را از خانه بیرون نمی کند و همین نشان می دهد فیلمساز مرد سنتی این طبقه را هم به خوبی نمی شناسد.
شخصیت های داستان در انتهای شب که در ادامه در چهارنفره شده اند شباهت بسیاری به چهار نفره های فیلم های فرهادی پیدا کرده است. فرهادی هم معمولا زندگی دو زوج را در کنار هم پیش می برد و نشان می دهد.
ما به عنوان مخاطب در این سریال انگار مدام در معرض نصایح یا پیام های اخلاقی هستیم؟
بله بازگشت به عقب سریال در خلق دوراهی های اخلاقی کلیشه ای است. انگار راز و مزی که بین این دونفر و در این خانه شکل گرفته بود در قسمت های بعدی از دست رفت. سریالی که می توانست ادعای روشنفکری داشته باشد، این اواخر بازگشت به عقب جدی در طرح دوگانه های اخلاقی دارد. دوگانه هایی که گفتمان سینمای فرهادی آن را برجسته ساخت، بعد سینمای ایران از آن اشباع شد و حالا دیگر به سلامت از آن عبور کرده است. به طور مشخص منظورم این ماجرای ملاقات ماهی با ثریا است که منجر به دغدغه ی ذهنی ماهی شده است که به بهنام می گوید خودش را در ماجرای از دست دادن بچه ی ثریا مقصر می داند و به نظرش اخلاق ایجاب می کند برای ثریا کاری بکنند. آیا این موقعیت و چنین گزاره های اخلاقی برای شما بیش ازحد آشنا نیست؟
عصاره ی سینمای فرهادی این بود که زندگی دو زوج به هم پیوند بخورد، مربعی از حضور کاراکترها شکل بگیرد و در انتها هم هرکدام از شخصیت ها پیش ِروی یک انتخاب اخلاقی قرار بگیرند. «در انتهای شبِ» در هفته های اخیر به چنین ورطه ای افتاده. نمی گویم الزاماً اتفاق بدی است. فقط می گویم این دیگر اسمش اثر روشنفکری که می تواند یک رابطه را واکاوی کند، نیست. ارتجاعی به سمت گفتمان مصرف شده ی سینمای فرهادی است.
آن چه از آن می توان به صورت قطعی به عنوان ضعف در قصه اشاره کرد، رهاشدن شخصیت های فرعی مثل مادر بهنام است. در یک قسمت بهنام دست مادر را گرفت و با هم رقصیدند، اما می بینید که آن کاراکتر هیچ اهمیتی برای فیلم نامه نویسان نداشت. بیش تر یک رویکرد سانتی مانتال حول آن وجود داشت. وگرنه لازم بود بهنام در موقعیت هایی به آن مادر سر بزند، اصلاً ملاقات با مادر دچار آلزایمر به موتیف تنهایی های بهنام تبدیل شود. یا مثلاً هم کار ماهی را در نظر بگیرید. در یکی از همین اپیزودهای متأخر به ماهی می گوید سرطانِ بدخیم گرفته است. ظرف کم تر از چندثانیه این بحث منحل می شود و زیر چتر مشکلات ماهی قرار می گیرد. این چه کاراکتری ست که حتی سرطان بدخیم هم بگیرد، برای سازندگان و ما مهم نمی شود؟ سریال از این خام دستی ها کم ندارد.
در یک ارزیابی کلی با توجه به همه نقاط ضعف و نگاه فمنیستی افراطی بیرون از قصه این اثر را چگونه می بینید؟
در کل سریال اثر متوسطی است. اپیزودهای خوب و بد دارد. ایده های خوب و بد زیادی دارد. مثلاً برای آن که در پایلوت نشان دهد کاراکتر بهنام از سر کار و زندگی اش نارراضی است، ایده ی بسیار ضعیف و نامربوطی مثل اشتباهی سوار یک اتوبوس شدن و درگیرشدن با سوءظن جاسوسی طرح می شود که از دقایقِ بدِ سریال است. از آن جاکه سریال پا در زمین نسبتاً بکری گذاشته، توانسته رضایت نسبی مخاطبان را به دست آورد. به نظرم تازگی فضای سریال حول یک رابطه باعث شده مخاطبان با تساهل و تسامح با آن رفتار کنند و موقع تماشا، سخت گیری همیشگی شان را کنار بگذارند. من شخصاً آرزو می کنم این رویکردهای درون گرایانه نسبت به قصه نویسی و شخصیت پردازی در سینما و نمایش خانگی ایران که در محاصره کاراکترهای عربده زن و خشن قرار گرفته، تقویت شود و از این دست سریال ها بیش تر ساخته شود، اما نمی توانم ضعف هایی را که در این گفت وگو به آن اشاره شد، پشت این ابراز امیدواری پنهان کنم.
این خبر توسط سایت همشهری آنلاین منتشر شده و خبر ناب صرفا آن را به اشتراک گذاشته است.
منبع : همشهری آنلاین